Półwysep Jukatan

Meksyk, Belize, Gwatemala, geografia, geologia, archeologia i historia

Półwysep Jukatan to jedno z najbardziej niesamowitych miejsc na powierzchni Ziemi. Jego geologiczna przeszłość miała przypadkiem wpływ na los całej planety. Jukatan pamięta zmierzch ery dinozaurów, ponieważ to właśnie tu trafił meteor, który położył kres panowaniu gadów na Ziemi. W jaskiniach Jukatanu znajdujemy kości dawno wymarłych zwierząt, w tym nieznane wcześniej nauce gatunki. Są tu też kości ludzi, których zadziwiająca kombinacja genotypu z Beryngii z fenotypem tzw. Paleoindian rzuca interesujące światło na zagadkę kalendarza i szlaków migracji człowieka na kontynenty Ameryk. To tu tysiące lat później wykiełkowała i rozkwitła zadziwiająca cywilizacja Majów. A jeszcze przed Majami i przed Paleoindianami, w okresie zlodowaceń wytworzyły się tu jedne z najpiękniejszych zjawisk krasowych na naszej planecie, ciągnące się setkami kilometrów jaskinie, zalane następnie wodą z wejściami, które po dziś dzień stanowią portale do zamierzchłej przeszłości i do innego niesamowitego świata.  Portale te to Cenoty.

Geografia półwyspu Jukatan

Jukatan to półwysep wcinający się pomiędzy wody Zatoki Meksykańskiej a Morze Karaibskie. Półwysep Jukatan obejmuje dzisiaj trzy meksykańskie stany: Yucatan, Campeche i Quintana Roo., Belize (dawny Honduras Brytyjski) i północną część Gwatemali (departament Peten). Od przesmyku Tehuantepec oddziela Jukatan Rio Usumacinta, uznawana za zachodnią granicę półwyspu. Rio Usumacinta powstaje w wyniku połączenie Rio Pasión i Rio Salinas, biorących swe początki w Gwatemali. Wzdłuż wschodniego wybrzeża półwyspu Jukatan rozciąga się Mezoamerykańska Rafa Barierowa – druga co do długości, po Wielkiej Australijskiej Rafie Barierowej, rafa koralowa Ziemi. Mezoamerykańska Rafa Barierowa ciągnie się aż po Honduras.

W północnej części półwyspu Jukatan nie ma rzek, a jeziora stanowią tu rzadkość. Podstawowymi źródłami wody pitnej są na Jukatanie cenoty. Północna część półwyspu Jukatan leży w atlantyckim pasie huraganów. Na południu półwyspu Jukatan znajdziemy natomiast kilka większych rzek, jak Rio Motagua wypływająca z okolic jeziora Atitlan do Zatoki Honduraskiej, Rio Mopan, Rio Belizé powstająca z połączenia rzek Mopan i Macal, Rio Nuevo wypływająca z laguny obok majańskich ruin Lammanai i rodzielająca dzisiejszy Meksyk od Belizé Rio Hondo. W południowej części Jukatanu, w Peten tworzą się okresowe bajos, które w porze deszczowej wypełniają się wodą. Bajos mogą rozlewać się na powierzchni od kilku do nawet setek kilometrów kwadratowych czyniąc ogromne obszary selvy trudnymi do przejścia.

Południowy Jukatan porastał niegdyś wysoki tropikalny las deszczowy z tak istotnymi dla cywilizacji Majów gatunkami drzew jak mahoń, sapodilla, chlebowiec i avocado. Obecnie lasów takich jest coraz mniej, ale znajdujemy je jeszcze na obszarach chronionych, głównie w Peten i w zachodnim Belize. Na północy, gdzie opadów jest mniej, miejsce tropikalnego lasu deszczowego zajmuje pełen kserofitów kolczasty suchy las tropikalny. Drzewa na północy Jukatanu potrafią sobie radzić w zadziwiający sposób wczepiając się korzeniami w skałę, aby ustabilizować swoją strukturę przy płytkiej warstwie gleby i przebijając się nimi do podziemnych jaskiń, by czerpać stamtąd wodę. Innym ciekawym przykładem dostosowania są dwa gatunki figowców tzw. bastard trees, pasożytów wysiewających się na gałęziach wyrośniętych drzew i budujących przez lata swoje struktury poprzez oplatanie i zdławienie pnia żywiciela - pasożytnicze figowce potocznie zwane są drzewkami miłości...

Powierzchnia Jukatanu jest generalnie płaska. Wyjątkiem na Jukatanie jest niewysokie wypiętrzenie w północno zachodniej części półwyspu - Wzgórza Puuc leżące na pograniczu obecnych meksykańskich stanów Campeche i Yucatan. Warstwa gleby na półwyspie jest niezwykle płytka, mając miąższość średnio 15-30 cm i wysokie zakwaszenie.

Geologia półwyspu Jukatan

Półwysep Jukatan to szczególne miejsce w geologicznej historii naszej planety. Obecny półwysep Jukatan to dawna rafa koralowa, która wytworzyła się osadów morskich i kolonii koralowców w okresach dolnej i górnej kredy 145 - 65 milionów lat temu. By uzmysłowić sobie jak gigantyczna jest to skala czasu, weźcie pod uwagę powolne tempo wzrostu korala i fakt, że w ciągu 80-ciu milionów lat utworzył on warstwę głównie wapiennych skał o grubości aż 1,3 km.

I wtedy miał tu miejsce kataklizm, który przypieczętował koniec ery dinozaurów, otwierając nowy rozdział w dziejach życia na Ziemi. Dzisiaj ledwie już widoczny, w większej części ukryty w wodach Zatoki Meksykańskiej, 180-cio kilometrowej średnicy krater Chicxulub to świadectwo uderzenia asteroidy, która 65 milionów lat temu położyła kres panowaniu gadów, zapoczątkowując trwającą wiele lat, podobną nuklearnej, zimę. Na powierzchni półwyspu Jukatan, na obrzeżu dawnego krateru szczególne często występują cenoty. Formacja ta nazywana jest dziś Pierścieniem Cenot.

Koralowa rafa formowała się następnie w paleogenie i neogenie aż po jego najmłodszą epokę pliocen, dokładając kolejny kilometr skał. Najstarsze warstwy skał Jukatanu zalegają na terenie dzisiejszej Gwatemali i Belizé, w tej również części półwysep Jukatan jest najwyżej wypiętrzony, najmłodsze zaś na północy, na terenie wchodzących w skład meksykańskich stanów Yucatan i Quintana Roo. Oprócz wapieni zalegają tu również na różnych głębokościach dolomity, będące węglanowymi skałami osadowymi i ewaporaty powstające w wyniku odparowania wody morskiej w klimacie gorącym i suchym.

Formowanie się jaskiń w dawnej koralowej rafie na półwyspie Jukatan miało miejsce w następującej po pliocenie epoce plejstocenu, od sześciuset do dziesięciu tysięcy lat temu. W wyniku zlodowaceń poziom wody w oceanie znalazł się wtedy ponad 100 m niżej, a obnażona dawna rafa koralowa dostała się pod wpływ czynników atmosferycznych. Kropla drąży skałę, szczególnie tak wrażliwą na reakcje z kwaśnymi deszczami, jak skała wapienna, która pozbawiona ochrony grubszej warstwy gleby chłonie wodę jak gąbka. W efekcie na północy Jukatanu nie ma rzek, a półwysep pokrył się gęstą siatką podziemnych korytarzy, drążonych cierpliwie przez wody deszczowe przesiąkające przez wapienną skałę. Woda znajduje drogę ku morzu poprzez niewielkie rozstępy w skale, a w miarę jak płynie rozpuszczając i wypłukując coraz więcej wapienia rozstępy powiększają się tworząc jamki, komory, połączenia między nimi, a wreszcie ciągnące się dziesiątkami i setkami kilometrów korytarze.

Utworzyły się w ten sposób rozległe systemy jaskiń skierowanych w stronę zewnętrznych ścian dawnej rafy koralowej, a dzisiejszych brzegów półwyspu Jukatan, gdzie wody płynące przez jaskinie znajdowały ujście na zewnątrz i, którymi po dziś dzień spływają one w kierunku brzegów Morza Karaibskiego. Najpotężniejsze z nich, leżące w północno-wschodniej części półwyspu Jukatan, w stanie Quintana Roo., ciągną się od uskoku tektonicznego Holbox na wschód i północny-wschód, w stronę Morza Karaibskiego, a teren ten znany jest obecnie jako Riviera Maya. W wydrążonych tunelach utworzyły się przepiękne krasowe formacje naciekowe: stalaktyty, stalagmity, stalgnaty, misy, polewy, heliktyty i draperie. Gdy morze powróciło wraz z ociepleniem klimatu, pełne wspaniałych skalnych sopli jaskinie na powrót zalała woda tworząc jedne z najbardziej zjawiskowych formacji na Ziemi – CENOTY. Przebogate zjawiska krasowe, wyrzeźbione przez naturę w okresie ostatniego zlodowacenia są dziś największym skarbem półwyspu Jukatan.

Eksploracja i turystyka - wyprawy i wyjazdy na Półwysep Jukatan

Półwysep Jukatan to nie tylko nurkowanie, kawerny i jaskinie. Na całym świecie szeroko znana jest magia białego piasku cudownych karaibskich plaż, a meksykańska kuchnia należy do tanich, smacznych i zdrowych. To doskonałe miejsce na wypoczynek pod palmami w słońcu.

Jukatan kryje też wiele innych skarbów. Ponad cztery tysiące lat temu zakiełkowała tu i rozkwitła jedna z najbardziej tajemniczych cywilizacji - Maya. Kultura, o której wiemy coraz więcej, dzięki kolejnym odkryciom archeologicznym i odszyfrowywaniu kolejnych glifów majańskiego pisma. Majowie posiadali dość zaawansowaną wiedzę z zakresu astronomii i matematyki, by na podstawie informacji, które udało się odzyskać z jednej ocalałych ksiąg Majów, skomponować tablice ruchów Wenus używane w nowoczesnej astronomii.